18 Σεπτεμβρίου – 18 Δεκεμβρίου 2011, Θεσσαλονίκη

 

ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ:Ο ΓΚΡΕΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΡΕΜΑ

ΠΑΡΑΛΛΗΛΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

ΦΙΛΟΞΕΝΟΥΜΕΝΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ

Έκθεση

Ο ΓΚΡΕΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΡΕΜΑ-Αλατζά Ιμαρέτ

[…] Το Αλατζά Ιμαρετ ή Ισάκ Πασά τζα­μί:  Βρίσκεται λίγο πιο πάνω από την οδό Κασσάνδρου, ανάμεσα στις οδούς Αγ. Νικολάου, Γαλιλαίου και Σοφοκλέους, ανατολικά και σε μικρή απόσταση από τον Άγιο Δημήτριο, στο χώρο της πλατείας των Δημητρίων. Το τζαμί ονομαζόταν “Αλατζά Ιμαρέτ”, επειδή ο μιναρές του ήταν επενδυμένος με πολύχρωμες (“αλατζά”) πείρες και επειδή στο χώρο του λειτουργούσε και πτωχοκομείο (“ιμαρέτ”). Η άλλη ονομασία, “Ισάκ Πασά τζαμί” οφείλεται στο όνομα του ιδρυτή του. Το Αλατζά Ιμαρέτ είναι ένα ωραίο κτίσμα, με καθαρές αναλογίες και αρμονικές συμμετρίες.

Τσακτσίρα Λ., Παπανθίμου K., Μάντζιου Γ., Καλογήρου N., Θεσσαλονίκη, η πόλη και τα μνημεία, εκδ. Μαλλιάρης-Παιδεία, Θεσσαλονίκη, 2003

Αλατζά Ιμαρέτ, το Πολύχρωμο Πτωχοκομείο

Εάν έχεις γεννηθεί και μεγαλώσει στην Θεσσαλονίκη (όπως και σε άλλες πόλεις της Ελλάδας) συχνά διαπιστώνεις ότι εμπλέκεσαι συναισθηματικά σε ένα είδος παρανοϊκής αμηχανίας. Ειδικά στη Θεσσαλονίκη, όπου ελάχιστοι μπορούν να ανιχνεύσουν τη σχέση τους με την πόλη σε διάστημα μεγαλύτερο των τριών ή τεσσάρων γενεών, η κατάσταση είναι περίπλοκη.  Αυτό συμβαίνει διότι έχει αποφασιστεί  πως η σύγχρονη ιστορία της Ελλάδας πρέπει να βασίζεται σχεδόν εξ ολοκλήρου στην αρχαία ελληνική και βυζαντινή περίοδο. Ακούς ιστορίες από τους παππούδες σου που διαφέρουν δραματικά από αυτές που μαθαίνεις  στο σχολείο. Τί συνέβη κατά τους αιώνες που μεσολάβησαν ανάμεσα στην αρχαιότητα και το σήμερα; Είναι εξάλλου γνωστό ότι τα νεότερα παραμύθια και οι μύθοι, η κουζίνα, οι συνήθειες,  ο τρόπος σκέψης μας και ούτω καθεξής έχουν μεγαλύτερη  συγγένεια με την ευρύτερη γεωγραφική περιοχή, παρά με το ένδοξο παρελθόν των Αρχαίων Ελλήνων.

Επιστρέφοντας ξανά στη Θεσσαλονίκη, αυτή τη φορά για τη Μπιενάλε, επέλεξα σκόπιμα το Αλατζά Ιμαρέτ ως χώρο που θα φιλοξενήσει την προσωπική μου επιμέλεια, ένα μικρό σκέλος  στο κυρίως πρόγραμμα- (εφόσον ο καθένας μας είχε και αυτό το καθήκον πέρα από την κοινή μας καλλιτεχνική διεύθυνση) Για εμένα αποτελεί έναν χώρο συμβολικής αντίθεσης που σχηματίστηκε στην παιδική μου συνείδηση -σχηματισμένη κάπου ανάμεσα στην ανατολίτικη ψυχή και τον δυτικό ορθολογισμό.

 Το Αλατζά Ιμαρέτ, το άλλοτε φημισμένο, πολύχρωμο τζαμί και πτωχοκομείο του 15ου αιώνα με τον πιο εντυπωσιακό μιναρέ της πόλης, από όπου πήρε και το όνομά του, μοιάζει σήμερα, κοιτάζοντάς το εξωτερικά, σχεδόν εγκαταλελειμμένο. Δεν είναι μόνιμα ανοικτό όπως τα μνημεία -λειτουργεί περιστασιακά ως εκθεσιακός χώρος. Η φήμη όμως δημιουργεί το δικό της μονοπάτι. Αυτό το είδα ξεκάθαρα όσες φορές περίμενα τον φύλακα να ανοίξει τις πόρτες κατά τη διάρκεια της εγκατάστασης. Σε λιγότερο από μια ώρα την καλοκαιρινή περίοδο, τουρίστες από όλον τον κόσμο, έκαναν τον κόπο να έρθουν σε αυτήν την κρυμμένη πυκνο-κατοικημένη περιοχή της πόλης, για να επισκεφτούν το Αλατζά Ιμαρέτ. Όχι τυχαία: γνώριζαν καλά περί τίνος πρόκειται. Δυστυχώς, συναντούσαν τις πόρτες κλειστές και τους εξωτερικούς τοίχους ζωγραφισμένους με γκράφιτι. Παρ’ όλα αυτά, ήταν (αν και όχι απόλυτα) ευτυχείς που κατάφεραν να φτάσουν στην αυλή του και ήταν πρόθυμοι να μοιραστούν ιστορίες για το μνημείο. Πέρα από τους παππούδες μου, ένας Αμερικάνος ήταν αυτός που μου έδωσε λεπτομερείς πληροφορίες για την αρχιτεκτονική και την ιστορία του.

Η μοίρα επίσης  δημιουργεί το δικό της μονοπάτι. Το Αλατζά Ιμαρέτ, το πολύχρωμο τζαμί και πτωχοκομείο, ανακηρύχτηκε μνημείο από την ελληνική κυβέρνηση τον Ιανουάριο του 1926. Όμως έναν χρόνο νωρίτερα είχε φιλοξενήσει είκοσι οικογένειες προσφύγων από τη Μικρά Ασία που έφτασαν στο πλαίσιο της ανταλλαγής πληθυσμών (μιας βίαιης πράξης τόσο των Ελλήνων όσο και των Τούρκων) και έκαναν κατάληψη του χώρου. Αργότερα, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, σε μια εποχή φτώχειας για την Ελλάδα που κράτησε από το 1952 μέχρι το 1960, το υπουργείο Υγείας προσέφερε δωρεάν σίτιση σε φοιτητές από τη γύρω περιοχή. Σήμερα, στη γειτονιά αυτή κατοικούν κυρίως πρόσφυγες από την πρώην Σοβιετική Ένωση. Γυναίκες μεγάλης ηλικίας κατεβάζουν καρέκλες και κάθονται με τις ώρες στην αυλή του, ενώ τριγύρω τους παίζουν παιδιά. Όλα αυτά γίνονται με σεβασμό. Μπορεί οι πόρτες του να είναι κλειστές, όμως το Αλατζά Ιμαρέτ μοιάζει να κατοικείται ακόμα και να παραμένει ζωντανό, όπως ήταν ίσως στο παρελθόν.

«Κάθε πράξη δημιουργεί έναν τόπο… που υπερθέτει τη δική του γεωγραφία στην επίσημη κρατική χαρτογραφία, ανακατεύοντας και θολώνοντάς την: προκαλεί τη δική της απόσχιση», υποστηρίζει η Αόρατη Επιτροπή στο βιβλίο The Coming Insurrection (Η Επικείμενη Εξέγερση). Η Ιστορία σήμερα μπορεί να βασίζεται σε κατασκευασμένες κοινότητες και σκόπιμες αποσιωπήσεις, ωστόσο η τέχνη, σαν ένα είδος μαγικής πράξης, προσφέρει πάντα διέξοδο από την αυστηρή, σε μια περισσότερο «επινοημένη» πραγματικότητα. Συχνά δεν αποτυπώνει απλώς τον πραγματικό χρόνο ή χώρο, αλλά προβλέπει ή ακόμα και επηρεάζει το μέλλον. Η χρήση του χρώματος ως συμβολικής αφετηρίας στην έκθεση είναι το κύριο χαρακτηριστικό αυτής της ενότητας. Το χρώμα χρησιμοποιείται μεταφορικά ως μέσο αντίστασης στην «κούφια» προπαγάνδα της εποχής μας. Χάρη στη συμβολή σημαντικών καλλιτεχνών και των έργων τους, ίσως μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε αυτό το κενό.

Ο πολύχρωμος μιναρές επανέρχεται στη θέση του μέσω του Γιώργου Σαπουντζή. Οι ιστορίες του Νασρεντίν Χότζα (ενός σούφι οραματιστή που λέγεται ότι έζησε τον 13ο αιώνα στη Μέση Ανατολή) με τις οποίες μεγάλωσε η γενιά μου στη Θεσσαλονίκη, καθώς οι περισσότεροι παππούδες μας είχαν έρθει από την Κωνσταντινούπολη ή τα παράλια της Μικράς Ασίας, συζητιούνται ξανά από τους Slavs and Tatars. Εδώ  επίσης μπορεί ο επισκέπτης να βρει «οικιακές δημιουργίες» και εύθραυστα σουβενίρ, δημιουργίες της Pae White, τα οποία, μαζί με ένα σύνολο καυστικών  κοσμικών  σχεδίων (προερχόμενα από το υπερπέραν) του Πάνου Κουτρουμπούση, διαμορφώνουν κάλεσμα αντίστασης σε έναν περιορισμένο κόσμο. Ενώ ο «Εαυτός» (ο ανθρώπινος εαυτός) καταδικάζεται και αναθεωρείται -συνάμα- μέσα από δύο φιλμ, της Πηνελόπης Γεωργίου και του Ryan Trecartin.

Η ιδέα δεν ήταν πραγματικά να δώσουμε ξανά ζωή στον χώρο συνδέοντάς τον στενά με την ιστορία του, αλλά να προσθέσουμε κάτι στο ζωηρό πεπρωμένο του, ανιχνεύοντας την «ακραία ψευδαίσθηση» του κόσμου όπως τον γνωρίζουμε. Την Τέχνη.

Μαρίνα Φωκίδη

Καλλιτέχνες:

• Olaf Nicolai
  w

  Γεννήθηκε το 1962 στο Haale/Saale της Γερμανίας. Ζει και εργάζεται στο Βερολίνο. Σπούδασε γερμανική λογοτεχνία και φιλολογία στη Λειψία, στη Βουδαπέστη και τη Βιέννη. Το 1992 ολοκλήρωσε τη διδακτορική του διατριβή με θέμα «Η Ομάδα της Βιέννης». Η δουλειά του Nicolai είναι εννοιολογική και συχνά χαρακτηρίζεται από κοινωνικοπολιτικές αναφορές,…
  Περισσότερα >
• Pae White
  Γεννήθηκε το 1963 στην Πασαντένα της Καλιφόρνια. Σπούδασε στο Skowhegan School of Painting and Sculpture (Skowhegan, Μινεσότα) και στο Art Center College of Design (Pasadena, Καλιφόρνια). Πρόσφατες ατομικές εκθέσεις (επιλογή): The Art Institute of Chicago, Bluhm Family Terrace, (Σικάγο, 2011) ˙ Material Mutters , The Power Plant…
  Περισσότερα >
• Ryan Trecartin
  Γεννήθηκε το 1981 στο Webster του Τέξας. Είναι καλλιτέχνης και κινηματογραφιστής που ζει και εργάζεται στο Λος Άντζελες. Σπούδασε στο Rhode Island School of Design, απ’ όπου αποφοίτησε το 2004, και από τότε έζησε και εργάστηκε στη Νέα Ορλεάνη, στο Λος Άντζελες, στη Φιλαδέλφεια και το Μαϊάμι. Το 2009, ο Trecartin ήταν ο νικητής στον εναρκτήριο…
  Περισσότερα >
• Slavs and Tatars
  w

  Οι Slavs and Tatars είναι μια καλλιτεχνική ομάδα με αιρετικές απόψεις, η οποία επικεντρώνει το ενδιαφέρον της στην περιοχή που εκτείνεται γεωγραφικά από τα δυτικά του πρώην Τείχους του Βερολίνου και φτάνει μέχρι τα δυτικά του Σινικού Τείχους της Κίνας, της περιοχής δηλαδή που είναι γνωστή ως Ευρασία. Η ομάδα χρησιμοποιεί στο έργο της…
  Περισσότερα >
• Γιώργος Σαπουντζής
  Γεννήθηκε το 1976 στην Αθήνα. Σπούδασε στην ΑΣΚΤ (1998-2002) και στο Berlin University of the Arts (2002-04, εργαστήριο της Rebecca Horn). Ζει και εργάζεται στο Βερολίνο. «Ο Γιώργος Σαπουντζής», όπως αναφέρουν οι Jakob Schillinger και Nina Tabassomi, «ενδιαφέρεται για γλυπτά, ειδικότερα γλυπτά στον δημόσιο χώρο. Στις περφόρμανς του, ο…
  Περισσότερα >
• Κωνσταντίνος Ξενάκης
  Ο Κωνσταντίνος Ξενάκης (Κάιρο, 1931), ζει και εργάζεται στο Παρίσι και την Αθήνα. Σπούδασε αρχιτεκτονική εσωτερικών χώρων και διακόσμηση στην École Supérieure des Arts Modernes (Παρίσι, 1956-1957) και ζωγραφική στην Académie de la Grande Chaumière (Παρίσι, 1957-1961). O Ξενάκης δημιούργησε ένα καθαρά προσωπικό εικαστικό…
  Περισσότερα >
• Πάνος Κουτρουμπούσης
  Γεννήθηκε το 1937 στη Λιβαδειά και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα σε ηλικία τεσσάρων ετών. Η πρώτη «δημόσια» παρουσίαση έργων του έγινε στην ηλικία των δεκατεσσάρων, όταν σχεδίασε μια σειρά από «πονηρές» ζωγραφιές στις σελίδες του σχολικού τετραδίου του και τις μοίρασε στα φιλαράκια του. Το αποτέλεσμα ήταν τριήμερη αποβολή. Αργότερα σπούδασε…
  Περισσότερα >
• Πηνελόπη Γεωργίου
  Γεννήθηκε το 1949 στη Θεσσαλονίκη. Από το 1970 ζει στη Βιέννη, όπου για δύο χρόνια σπούδασε στο Max Reinhardt Seminar. Το 1977 σκηνοθέτησε το Πρωτόπλασμα του Φάουστ , στο οποίο η ίδια είχε τον ρόλο της Μαργαρίτας. Την επόμενη χρονιά, σκηνοθέτησε στο Δραματικό Κέντρο της Βιέννης το δικό της θεατρικό έργο Kunst …
  Περισσότερα >
• Σόλων Λέκκας
  Γεννήθηκε το 1946 στην Πηγή Λέσβου. Είναι χτίστης και λιθοξόος αλλά και καλλίφωνος τραγουδιστής, ερασιτέχνης οργανοπαίχτης και χορευτής. Σήμερα ζει στους Ταξιάρχες, κοντά στην πόλη της Μυτιλήνης. Η ενασχόλησή του με το τραγούδι και τον χορό είναι συνεχής, ερασιτεχνική αλλά και επαγγελματική.   Αυτά τα πράματα δεν τα…
  Περισσότερα >